|
DİRENÇ NOKTA KAYNAĞI ( PUNTA KAYNAĞI ) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
A. GİRİŞ |
|
|
|
| |
Günümüz endüstrisinde en yaygın kullanılan
Direnç Kaynak Yöntemi en eski elektrik kaynak yöntemlerinden biridir.
Yöntem elektrik akımının kaynak edilecek parçalar üzerinden geçmesidir.
Elektrik akımına karşı olan malzeme direnci malzemelerin akım geçişi
sırasında kaynak sıcaklığına ısıtılmasını sağlar. Yöntemde üst üste
konmuş 2 veya daha fazla malzeme sıkıştırılarak üzerlerinden akım
geçirilir ve punta uçlarının bastığı bölgelerde ergimiş noktalar oluşur.
Akım geçişinden sonra parçalar ergimiş noktaların katılaşması için bir
süre daha basınç altında tutulur. Böylelikle katılaşma sonucunda
malzemeler birbirine kaynaklanmış olur. Kaynak ısı, basınç ve zamanın
kombinasyonuyla yapılır. Kaynak zamanı malzeme kalınlığına ve
kalitesine, akımın büyüklüğüne ve punta ucunun malzeme yüzeyine temas
alanına bağlıdır. Yöntem otomasyona uygundur. Genel kullanım alanları
otomotiv gövde, kabin ve sac birleştirmeleridir. |
|
| |
|
|
| |
 |
|
| |
|
|
| |
Şekilde görüldüğü gibi şebeke akımının yüksek voltaj / düşük amperi,
düşük voltajı / yüksek akım şekline bir trafo yardımıyla dönüştürülür.
Kaynak, kaynak edilecek malzemeleri belli bir basınçla sıkıştırıp,
akımın malzemeye akmasını sağlayan elektrodlar yardımıyla yapılır. Akım
bir elektrodtan diğerine malzeme üzerinden geçerek akar. Bu elektrodlar,
yüksek akımın geçişine izin veren, basınç altında yeterli fiziksel
mukavemete sahip özel bakır alaşımlarıdır. İnce parçaların kaynağında
hava soğutmalı, kalın parçaların kaynağında ise su soğutmalı elektrodlar
kullanılır. |
|
| |
|
|
| |
Direnç nokta kaynağı,
amper, elektrod basıncı ve akımın aktığı uzaklık ile kontrol edilir.
Otomatik kaynakta kaynakçı akımı, basıncı ve zamanı ayarlar, sabitler.
Elektronik devreler vasıtasıyla tekrarlanan bütün kaynaklarda
parametrelerin aynı olması sağlanır. |
|
| |
|
|
| |
Direnç Nokta Kaynağının Esasları |
|
| |
|
|
| |
Direnç nokta kaynağı,
kaynak edilecek iki malzemenin üzerinden punta uçlarıyla akım
geçirilmesiyle ortaya çıkar. Ana metallerin elektrik akımına karşı
oluşan dirençleri bölgesel ısının ortaya çıkmasına sebep olur ve kaynak
yapılır. |
|
| |
|
|
| |
Direnç nokta kaynağı,
birbirlerine temas eden iki malzemenin şekilde de görüleceği üzere temas
yüzeylerinde kaynak bölgelerinin oluşturabildiği tek yöntemdir. |
|
| |
|
|
| |
 |
|
| |
|
|
| |
Tungsten arkıyla nokta
kaynağında, kaynak şekilde görüldüğü gibi bir yönden yapılır. |
|
| |
|
|
| |
 |
|
| |
|
|
| |
Direnç nokta kaynağında kaynak kolları ve uçları malzemeye çift yönde
baskı ve akım uygular. Bütün pozisyonlarda kaynak yapmak mümkündür.
Kaynak bölgesindeki temas yüzeylerinde elektrik akım direncinden dolayı
oluşan ısı malzemelerin sıcaklıklarını ergime noktalarına kadar
çıkarmalıdır. Aksi taktirde akım malzemeler üzerinden akar, kaynaklanma
olmaz. Kaynak kolları malzemeleri kaynak öncesi, sonrası ve kaynak
sırasında belli bir basınçla tutmalıdır. Ancak unutulmamalıdır ki bu
basınç malzemeleri sabitlemek için kullanılmamalıdır. |
|
| |
|
|
| |
Isının oluşturulması |
|
| |
|
|
| |
Akım bir iletkenden
geçerken, iletkenin akım geçişine karşı elektriksel direnci ısının
ortaya çıkmasına sebep olur. Isının ortaya çıkmasını sağlayan ana formül
aşağıdaki gibidir. |
|
| |
|
|
|
|
| |
 |
H = I2
x R |
H = Isı |
|
| |
|
I2
= Akımın karesi |
|
| |
|
R = Direnç |
|
| |
|
|
|
| |
Baskı (
sıkıştırma ) zamanı ; kaynak öncesi punta kollarının malzemeleri sıkma
zamanı .
Kaynak zamanı; kaynak yapılan süre.
Tutma zamanı; kaynak sonrası, basıncın kaldırılmadan tutulduğu zaman.
Boşaltma zamanı; basıncın kaldırılarak malzemelerin boşaltılıp, yükleme
yapıldığı zaman |
|
| |
|
|
| |
Kaynak bölgesinde
direnç oluşturan 6 nokta vardır. |
|
| |
|
|
| |
1 ) punta
ucu ( elektrod ) ile üstteki malzemenin temas yüzeyi
2 ) üst malzeme
3 ) üstteki malzeme ile alttaki malzemenin temas yüzeyi
4 ) alt malzeme
5 ) punta ucu ( elektrod ) ile alttaki malzemenin temas
yüzeyi
6 ) punta ucunun direnci |
|
| |
|
|
| |
Dirençler seri
şekildedir. Her direnç akım akışını geciktirecektir. Kaynak edilecek
malzemelerin birleşme yüzeylerindeki (madde 3’ teki) , direncin miktarı
ana malzemenin ısı transfer kapasitesine, malzemenin elektriksel
direncine ve kaynak edilecek malzemelerin kaynak noktasındaki
kalınlığına bağlıdır. |
|
| |
|
|
| |
Zaman faktörü |
|
| |
|
|
| |
Direnç nokta kaynağı,
ana malzemenin direncine ve nokta kaynağını yapacak ısıyı üretecek olan
akım akışının miktarına bağlıdır. Diğer önemli faktör ise zamandır.
Punta kaynağı için bir çok durumda yüksek amper değerleri kullanılır. Bu
yüksek amperler, yüksek dirençlerle akarken kısa bir zaman sürecinde
fazla ısı çıkarılır. Kaliteli kaynaklar için akımın akış zamanının çok
iyi kontrol edilmesi gerekir. Nokta direnç kaynaklarında zaman kontrol
edilebilen tek değişkendir. Akımın kontrolü ekonomik ve pratik değildir.
Bir çok nokta direnç kaynağı kısa zaman aralığında yapılır. Kaynak
yöntemlerinde normal olarak alternatif akım, 50 / 60 Hz ( 1 saniyede 50
/ 60 kez tekrarlanan AC akım ) kullanılır. |
|
| |
|
|
| |
Ortaya çıkacak ısının
formülü zamanı da içerdiği zaman alttaki gibi değişecektir. |
|
| |
|
|
| |
H = I2 x R x T x K |
H = Isı |
|
| |
|
I2 = Akımın
karesi |
|
| |
|
R = Direnç |
|
| |
|
T = Zaman |
|
| |
|
K = Isı kaybı |
|
| |
|
|
| |
Zamanın kontrolü çok
önemlidir. Şayet zaman çok uzun olur ise birleşme noktasındaki ana
metalin ergime sıcaklığının çok üzerine ( bazen kaynama noktasına )
çıkılabilir. Bu gaz gözeneklerinden dolayı kaynakta hatalara sebep olur.
Aynı zamanda sıvı metalin kaynak bölgesinden uzaklaşarak, kaynak
noktasının kalınlığının düşmesi olasılığı da söz konusudur. Kısa kaynak
zamanı ana malzemeye verilecek fazla ısı olasılığını da düşürecektir.
Ana malzemenin ısıdan dolayı etkilenmesi, malzeme yüzeyi deformasyonu ve
kaynak noktası çevresindeki ısıdan etkilenen bölgenin sınırları daha
düşük olacaktır. |
|
| |
|
|
| |
Basınç |
|
| |
|
|
| |
Direnç nokta
kaynağında basıncın etkisi dikkatlice düşünülmelidir. Basıncın ana amacı
kaynak edilecek malzemelerin birleşme yüzeylerini temas ettirmektir. Bu
hareket kaynak noktasındaki elektriksel direnç ve iletkenliğin uyumu ile
sağlanır. Punta kolları ve uçları malzemeleri bir araya getirmek için
kullanılmamalıdır. Direnç nokta kaynak makineleri, elektriksel “C”
tutucuları gibi dizayn edilmemiştir. Basınç uygulanmadan önce parçalar
birbirlerine temas edecek konuma getirilmelidir. Araştırmalar kaynak
birleşmelerindeki yüksek basıncın elektrod ile malzeme temas yüzeyi
arasındaki direnci düşürdüğünü göstermektedir. Basıncın yükselmesi,
direnç faktörünü düşürür. |
|
| |
|
|
| |
Elektrod ucu |
|
| |
|
|
| |
Bakır, punta kolları
ve uçlarında kullanılan ana malzemedir. Uçları ( elektrodların ) amacı
kaynak akımını malzemeye basınç uygulanan yüzeylerden geçirmek ve
çalışma şartlarında özelliklerini korumaktır. |
|
| |
|
|
| |
Nokta kaynağı
elektrodları
-
elektriksel
iletkenlikleri iyi olmalı.
-
Isı
iletkenlikleri iyi olmalı.
-
İyi mekanik
mukavemet ve sertlikte olmalı.
-
Kaynak edilecek
malzemelerle alaşım oluşturma özelliği ( olasılığı ) düşük olmalı.
Saf bakır yüksek ısıl ve elektriksel iletkenliğe sahiptir, ancak
yumuşaktır ve aşınması kolaydır. Aynı zamanda ısı etkisinde kaldığında
daha da yumuşar. Bir çok elektrod bakır alaşımıdır. |
|
| |
|
|
| |
Elektrod uçları bakır
alaşımlarından veya diğer malzemelerden yapılabilir. Elektrod
malzemeleri 2 grupta sınıflanmıştır.
Grup A ; Bakır Alaşımları ( Sınıf I, II, III, IV, V )
Grup B ; Refrakter Malzemeler ( 10, 11, 12, 13, 14 ) |
|
| |
|
|
| |
Grup A, Bakır
alaşımları
Sınıf 1 ; Cu – Cd
alaşımı ( nokta kaynağı için )
İletkenlik % 80
Al alaşımları, Mg alaşımları, Galvanizli kaplı çelik, Pirinç
ve Bronz kaynağı için uygundur.
Sınıf 2 ; Cu-Cr
alaşımı ( nokta ve dikiş kaynağı için )
İletkenlik % 75, sertliği uygun
Hafif karbonlu çelikler, Düşük alaşımlı çelikler, Paslanmaz
çelikler, Nikel ve Monel için uygundur.
Sınıf 3 ; Cu – Zr
alaşımı ( projeksiyon kaynağı için )
İletkenlik % 45, mukavemet ve sertliği sınıf 2’ye göre daha
yüksek
Paslanmaz çelikler için uygundur.
Sınıf 4 ; Sert, yüksek
mukavemetli alaşımdır. Özel uygulamalar için tercih edilen elektrod
malzemesidir.
İletkenlik % 20
Sınıf 5 ;Döküm
elektrodlardır , mukavemetleri çok yüksek
İletkenlik % 15 |
|
| |
|
|
| |
Grup B, Refrakter
malzemeler
Kompozisyonları
sinterlenmiş bakır ve tungsten gibi karışımları içerir. Yüksek
sıcaklıktaki aşınma dirençleri ve basma mukavemetleri için dizayn
edilmiştirler. 10 ile ifade edilen bakırın iletkenliğinin % 40’ına
sahiptir. Üst numaralara çıkıldıkça iletkenlik düşer. |
|
| |
|
|
| |
Direnç Nokta Kaynağı Yapılan Malzemeler |
|
| |
|
|
| |
* Hafif karbonlu
çelikler
Hafif veya düşük
karbonlu çelikler direnç nokta kaynağı yapılan malzemelerin büyük
bölümünü kapsamaktadır. Uygun ekipman ve yöntem ile düşük karbonlu
çeliklerin kaynaklanabilirliği güzeldir.
Karbonlu çeliklerin karbon yüzdesi yükseldikçe şayet son ısıtma yapılmaz
ise kaynak sonrası yapılarında kırılgan olan sementit oluşur. Hızlı
soğuma sonucunda kaynak bölgesinde oluşan bu yapı kaynağın kırılgan
olmasına neden olur. |
|
| |
|
|
| |
* Düşük alaşımlı ve
orta karbonlu çelikler
Bu çeliklerin
kaynağında hafif ve düşük alaşımlı çeliklerin kaynağına göre
farklılıklar vardır.Düşük alaşımlı ve orta karbonlu çeliklerin direnç
faktörü daha yüksektir. Bunun sonucunda akım gereksinimleri biraz düşer.
Metalürjik yapı değişimlerinin hassaslığından dolayı, zaman ve sıcaklık
daha kritiktir. Düşük karbonlu çeliklere göre daha yüksek kırılma
olasılığı ( kaynak metalinin )vardır. Basınç alaşım elementlerinden ve
karbon miktarından dolayı bir miktar daha yüksektir. Kaynak zamanının
bir miktar uzun olması, kaynak soğuma zamanını geciktirmesi ve daha
sünek kaynaklar elde edilmesi bakımından uygun bir seçim olur. |
|
| |
|
|
| |
* Paslanmaz
çelikler
Östenetik paslanmaz
çelikler yüksek elektriksel dirence sahiptir ve direnç nokta kaynağı ile
kaynaklanabilirler. Bu malzemelerde düşünülmesi gereken şey, 800 – 1400
F arasında hızlı soğutulmalarıdır. Hızlı soğuma tane sınırlarında krom –
karbür oluşma olasılığını düşürür. Kritik sıcaklıklarda uzun süre kalma
karbür çökelmesini arttırır. |
|
| |
|
|
| |
* Kaplı çelikler
Galvanizli ( elektro veya daldırma ( daha ucuz olduğu için kullanılan
çeşittir. )) veya çinko kaplı çelikler bu gruptadır.
Daldırma galvanizli çeliklerde kaplama kalınlığı farklı olduğu için
direnç faktörü değişken olacağı için parametre ayarları zordur. Çinkonun
ergime derecesi çeliğe göre düşük olduğu için, çeliğin ergime
derecesinde çinko buharlaşır. Basınç uygun olmalı. Elektrodlar uygun
zamanlarda tıraşlanmalı. |
|
| |
|
|
| |
* Alüminyum ve
alaşımları
Alüminyun ve yüksek
iletkenliğe sahip ana malzemelerde 20 kVA’ nın çok üzerindeki güç
kaynaklarına ihtiyaç duyulur. Alüminyumun elektrik iletkenliği yüksektir
ve kaynak makinesi kaliteli kaynaklar için yüksek akım ve alüminyumu
ergitecek ısıyı sağlayacak kapasitede ve uygun basıncı sağlayacak
şekilde olmalıdır. |
|
| |
|
|